U izdanju Univerziteta u Sarajevu – Instituta za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava objavljena je dvotomna knjiga “Zvornik 1992–1995: Genocid na kapiji Bosne“ autora dr. sc. Muamera Džananovića i dr. sc. Elvedina Mulagića. Djelo obuhvata 1.400 stranica, raspoređenih u 15 poglavlja, sa više od 4.500 fusnota, te opsežnim prilozima koji uključuju sistematizirane popise žrtava, popise masovnih grobnica ekshumiranih u Zvorniku, kao i drugu relevantnu građu.
Knjiga je rezultat desetogodišnjeg empirijskog naučnoistraživačkog projekta provedenog od strane autora pod okriljem Instituta. Projekt je uključivao pregled i analizu obimne arhivske građe, više od 200 terenskih videointervjua koje su autori lično snimili sa žrtvama i svjedocima, te prikupljanje i obradu nekoliko hiljada upitnika o ubijenim i nestalim osobama. Istraživački projekt uspostavio je dva osnovna konstituenta istraživanja: dokumentovanje i utvrđivanje svih počinjenih ratnih zločina te popis žrtava zločina u statusu nestali i ubijenih nastalih u Zvorniku u periodu 1992-1995. u sklopu genocida nad Bošnjacima. Tokom realizacije istraživanja uspostavljena je mreža velikog broja popisivača i drugih saradnika na terenu unutar povratničkih zajednica u Zvorniku. U prilozima knjige predočeni su identiteti, osnovni biografski podaci te okolnosti ubistva ili nestanka za ukupno 2.472 žrtve na području općine Zvornik u periodu 1992–1995, uključujući i 392 Zvorničana ubijena u genocidu u Srebrenici i njenoj okolini.
Autori su detaljno analizirali političke, vojne i policijske strukture koje su učestvovale u planiranju, rukovođenju i izvršenju zločina, uključujući institucije Srbije i Crne Gore, Državnu bezbednost Srbije, Jugoslavensku narodnu armiju, Vojsku „Republike Srpske“, „paravojne“ jedinice, birokratski aparat „Srpske opštine Zvornik“, kao i druge organe i aktere zločina.
„Knjiga detaljno i sistematično, uz izuzetno velik broj korištenih izvora i pribavljenih dokaza, obrađuje sve počinjene masovne i pojedinačne zločine u zvorničkim selima, naseljima i ulicama. U zasebnom poglavlju predstavljen je sistem koncentracionih logora u Zvorniku, koji je bio jedan od najsistematičnijih u periodu 1992–1995. godine, te ujedno najveće stratište zvorničkih Bošnjaka. U djelu su, s ciljem utvrđivanja naučne i historijske istine, obrađeni i zločini počinjeni nad Romima i pripadnicima drugih naroda na području općine Zvornik u periodu 1992–1995. godine.
Autori su provedenim istraživanjem došli do naučnih saznanja da su zločini počinjeni nad Bošnjacima Zvornika u periodu 1992–1995. godine planirani i izvršeni kao rezultat implementacije prvog i trećeg strateškog cilja „srpskog naroda u Bosni i Hercegovini“ na području Zvornika. Zločini nad Zvorničanima do kraja 1995. godine bili su posljedica nastojanja potpune realizacije trećeg strateškog cilja, odnosno odluke o „uklanjanju“ cjelokupnog bošnjačkog stanovništva na prostoru do 50 km uz lijevu obalu rijeke Drine. Naučna saznanja autora ukazuju da je u svakoj kritičnoj fazi implementacije strateških ciljeva - kako prilikom okupacije Zvornika u aprilu 1992. godine, tako i tokom reduciranja teritorije enklava Kamenica–Cerska–Konjević-Polje–Srebrenica–Žepa početkom 1993. godine, kao i u vojnoj ofanzivi na teritoriju Sapne 1995. godine - vršeno angažovanje velikih vojnih i policijskih snaga iz Srbije.
Autori zaključuju da je, s obzirom na zločine počinjene u Zvorniku do jula 1995. godine, kao i na one izvršene tokom genocida u Srebrenici i njenoj okolini na prostoru Zvornika, ova općina postala lokalna zajednica s najvećim brojem ubijenih i nestalih civilnih žrtava na svom teritoriju. Time argumentovano imenuju Zvornik ključnom geografskom determinantom zločina, stratišta i masovnih grobnica u ratovima na prostoru bivše Jugoslavije krajem XX stoljeća.
U djelu su predstavljene i skraćenice, kao i registri imena i geografskih pojmova, čime je dodatno olakšano korištenje publikacije u naučne i istraživačke svrhe. Posebnu dokumentarnu vrijednost ima topografska karta priložena uz knjigu, na kojoj su sistematski označena mjesta masovnih ubijanja, logori i drugi lokaliteti povezani s izvršenjem zločina na području Zvornika u periodu 1992–1995. godine.
Recenzentski tim čine akademik prof. dr. Mirko Pejanović, prof. dr. Edina Bećirević, dr. sc. Jasmin Medić, prof. dr. Hariz Halilović i dr. sc. Zilha Mastalić Košuta. Urednik knjige je dr. sc. Hikmet Karčić. Lekturu rukopisa uradila je mr. sc. Sadžida Džuvić, DTP pripremu mr. sc. Sead Muhić, dok je naslovnicu dizajnirao dr. sc. Adis Elias Fejzić.
Recenzenti i urednik ocijenili su da se radi o jednom od najobimnijih i metodološki najtemeljnijih istraživačkih djela o zločinima počinjenim na području Bosne i Hercegovine tokom agresije 1992–1995. godine.
Akademik prof. dr. Mirko Pejanović knjigu ocjenjuje kao monumentalno, sveobuhvatno i kapitalno naučno djelo koje predstavlja izuzetno važan, originalan i duboko dokumentiran doprinos savremenoj historiografiji. Prema njegovoj ocjeni, knjiga donosi cjelovitu naučnu spoznaju o ratnim zločinima i genocidu te ima neizmjernu dokumentarnu, edukativnu i historijsku vrijednost. Pejanović naglašava da djelo nije samo naučna studija, već i glas istine u vremenu sve izraženijeg negiranja zločina. Prema njegovim riječima, riječ je o kapitalnoj studiji koja svojim sadržajem i pristupom zaslužuje najviši naučni i društveni respekt.
Prof. dr. Edina Bećirević knjigu ocjenjuje kao izuzetno važnu i neizostavnu studiju savremene historiografije genocida, ističući da su zločini dokumentirani s gotovo forenzičkom preciznošću i velikom analitičkom dubinom. Posebno naglašava da autori genocid ne prikazuju kao izolirani događaj, već kao dugotrajan, višefazan i strateški planiran proces, čija je kulminacija bila u julu 1995. godine. Prema njenoj ocjeni, djelo uspješno povezuje makro, mezo i mikro nivoe analize i razotkriva mehanizme lokalne operacionalizacije genocidne politike, čime razbija narative o spontanosti nasilja. U tom kontekstu ovo dvotomno djelo predstavlja izuzetno vrijedan doprinos ne samo bosanskohercegovačkoj, već i globalnoj naučnoj produkciji o genocidu. Bećirević na kraju naglašava da autorima, Džananoviću i Mulagiću, bosanskohercegovačka naučna zajednica – ali i šira javnost – duguju zahvalnost za temeljit, hrabar i intelektualno pošten rad.
Dr. Jasmin Medić ističe da je riječ o metodološki utemeljenom i historiografski izuzetno značajnom djelu koje izbjegava zamku lokalizacije i događaje u Zvorniku smješta u širi politički i vojni kontekst raspada Jugoslavije i agresije na Bosnu i Hercegovinu. Posebno naglašava da je Zvornik prva općina u Bosni i Hercegovini u kojoj su zločini sistematski, detaljno i stručno obrađeni te da knjiga predstavlja putokaz budućim istraživačima kroz snažan empirijski i „oral history“ pristup. Premda naslov implicira da se autori bave zbivanjima isključivo u zvorničkoj općini, oni, prema Medićevoj ocjeni, nisu nasjeli na „zamku lokalizacije“, već su naučnim i adekvatnim metodološkim pristupom objasnili kontekst raspada Jugoslavije, političkih i vojnih prilika u Bosni i Hercegovini tokom agresije te detaljno opisali sudbinu kako žrtava zločina tako i onih zvorničkih Bošnjaka koji su preživjeli zločine 1992. godine.
Dr. sc. Zilha Mastalić Košuta knjigu opisuje kao potresno, hrabro i neprocjenjivo svjedočanstvo koje jasno pokazuje da zločini u Zvorniku nisu bili stihijski, već planski i sistematski vođeni. Ona naglašava da djelo ne ostaje samo na faktografiji, već snažno rasvjetljava psihološke i emotivne posljedice genocida, čime postaje i historiografski zapis i etički čin svjedočenja. Prema njenoj ocjeni, knjiga je istovremeno historiografski zapis i zbirka ličnih svjedočanstava koja govore o sistematskim zločinima počinjenim s ciljem uništenja i istrebljenja jednog naroda. Knjiga, prema njenim riječima, predstavlja trajni zapis istine i upozorenje budućim generacijama, ostavljajući snažan i neizbrisiv pečat na čitatelja.
Prof. dr. Hariz Halilović knjigu ocjenjuje kao monumentalno djelo i nezaobilazno štivo za istraživače genocida, naglašavajući da ona donosi sveobuhvatnu rekonstrukciju genocidnog nasilja u Podrinju i jasno dokazuje njegov sistemski, planski i koordinirani karakter. Posebno ističe da knjiga razotkriva kontinuitet genocida od 1992. do 1995. godine i predstavlja ključan doprinos interdisciplinarnim istraživanjima genocida, postavljajući nove metodološke standarde. Halilović dodatno naglašava da jasna struktura knjige, temeljitost u obradi izvora i naučna objektivnost čine ovo monumentalno djelo nezaobilaznim štivom za istraživače genocida, historičare, politologe, sociologe i antropologe, kao i za studente i stručnjake iz oblasti međunarodnog prava i tranzicijske pravde. Autori su, prema njegovoj ocjeni, uspješno kombinirali historijsko-arhivski i etnografsko-terenski pristup, spajajući lokalne specifičnosti svakog zločina s historijskom širinom i sagledavajući agresiju i genocid kao dio totalitarnog velikosrpskog projekta.
Urednik knjige, dr. Hikmet Karčić, naglašava da djelo predstavlja najsveobuhvatnije naučno-empirijsko istraživanje počinjenih ratnih zločina u savremenoj bosanskohercegovačkoj historiografiji o periodu agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu. Ovaj rukopis, kako po dubini analize tako i po metodološkom pristupu, predstavlja primjer na koji se zločini trebaju obrađivati i istraživati u savremenoj naučnoj i historiografskoj praksi.